ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತಂ

ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ ಋಗ್ವೇದದ ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲದ ತೊಂಬತ್ತನೇ ಸೂಕ್ತ; ಇದರ ಋಷಿ ನಾರಾಯಣ. ಸಾವಿರ ತಲೆ, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣು, ಸಾವಿರ ಪಾದಗಳ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ, ಅವನಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತು, ವೇದಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಲೋಕಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಯಜುರ್ವೇದ, ಅಥರ್ವವೇದಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ "ತಚ್ಛಂ ಯೋರಾವೃಣೀಮಹೇ" ಶಾಂತಿಯ ನಂತರ ಋಗ್ವೇದ ಕ್ರಮದ ಹದಿನಾರು ಮಂತ್ರಗಳಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ, "ವೇದಾಹಮೇತಂ" ಮೊದಲಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಂತ್ರಗಳೂ ಇವೆ.

ಶ್ಲೋಕಗಳ ಭಾವಾರ್ಥ

ಮಂತ್ರ 1–4: ಪುರುಷನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿ, ಅದನ್ನೂ ಮೀರಿ ಹತ್ತು ಅಂಗುಲ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಆಗಿಹೋದದ್ದು, ಮುಂದೆ ಆಗುವುದು ಎಲ್ಲವೂ ಅವನೇ. ಇಡೀ ಸೃಷ್ಟಿ ಅವನ ಒಂದು ಪಾದ ಮಾತ್ರ; ಉಳಿದ ಮೂರು ಪಾದಗಳು ಅಮೃತವಾಗಿ ದ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿವೆ. ಅಂದರೆ ದೇವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದೂ ಅದನ್ನು ಮೀರಿದವನು.

ಮಂತ್ರ 5–7: ಅವನಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಹುಟ್ಟಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಪುರುಷನನ್ನೇ ಹವಿಸ್ಸಾಗಿ ಇಟ್ಟು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದರು; ವಸಂತ ತುಪ್ಪವಾಯಿತು, ಗ್ರೀಷ್ಮ ಸಮಿತ್ತಾಯಿತು, ಶರತ್ತು ಹವಿಸ್ಸಾಯಿತು. ಕಾಲವೇ ಯಜ್ಞದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ.

ಮಂತ್ರ 8–10: ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ, ಕಾಡಿನ ಹಾಗೂ ಊರಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಋಕ್, ಸಾಮ, ಛಂದಸ್ಸು, ಯಜುಸ್ಸು, ಕುದುರೆ, ಹಸು, ಆಡು, ಕುರಿ ಹುಟ್ಟಿದವು.

ಮಂತ್ರ 11–12: ಪುರುಷನ ಮುಖ, ತೋಳು, ತೊಡೆ, ಪಾದಗಳಿಂದ ಸಮಾಜದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳು ಬಂದವೆಂಬ ಚಿತ್ರ. ಒಂದೇ ದೇಹದ ಅಂಗಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನ ಭಾಗ; ಯಾವ ಅಂಗವೂ ಬೇರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕದು ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮಂತ್ರ 13–14: ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಂದ್ರ, ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಮುಖದಿಂದ ಇಂದ್ರ-ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಾಣದಿಂದ ವಾಯು, ನಾಭಿಯಿಂದ ಅಂತರಿಕ್ಷ, ತಲೆಯಿಂದ ದ್ಯುಲೋಕ, ಪಾದದಿಂದ ಭೂಮಿ, ಕಿವಿಯಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು.

ಮಂತ್ರ 15–16: ಏಳು ಪರಿಧಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಸಮಿತ್ತುಗಳ ಯಜ್ಞ. ಯಜ್ಞದಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದರು; ಅವೇ ಮೊದಲ ಧರ್ಮಗಳಾದವು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವವರು ಸಾಧ್ಯರೆಂಬ ದೇವತೆಗಳಿರುವ ಸ್ವರ್ಗ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.

ಮಹತ್ವ

ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಷೋಡಶೋಪಚಾರಕ್ಕೆ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ಒಂದೊಂದು ಮಂತ್ರವನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಉಪಚಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಅಭಿಷೇಕ, ಹೋಮಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷಸೂಕ್ತವನ್ನು ಗುರುವಿನಿಂದ ಕಲಿತ ಸ್ವರದೊಂದಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸ್ವರ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದವರೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಅರ್ಥ ತಿಳಿದು ಓದಬಹುದು.

ಪಠಿಸುವ ವಿಧಾನ

ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂಜೆ ಅಥವಾ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಮಯ ಹೇಳುವುದು ರೂಢಿ. ಏಕಾದಶಿ, ಗುರುವಾರ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವ್ರತದ ದಿನ ವಿಶೇಷ. ಒಂದು ಬಾರಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಓದಿದರೆ ಸಾಕು. ತುಳಸಿ, ಹೂ, ನೀರು ಅಥವಾ ಹಾಲಿನ ಅಭಿಷೇಕ ಅರ್ಪಿಸಿ.