ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತಂ
ಓಂ ತಚ್ಛಂ ಯೋರಾವೃಣೀಮಹೇ | ಗಾತುಂ ಯಜ್ಞಾಯ |
ಗಾತುಂ ಯಜ್ಞಪತಯೇ |
ದೈವೀ ಸ್ವಸ್ತಿರಸ್ತು ನಃ | ಸ್ವಸ್ತಿರ್ಮಾನುಷೇಭ್ಯಃ |
ಊರ್ಧ್ವಂ ಜಿಗಾತು ಭೇಷಜಂ |
ಶಂ ನೋ ಅಸ್ತು ದ್ವಿಪದೇ | ಶಂ ಚತುಷ್ಪದೇ ||
ಓಂ ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ ಪುರುಷಃ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಃ ಸಹಸ್ರಪಾತ್ |
ಸ ಭೂಮಿಂ ವಿಶ್ವತೋ ವೃತ್ವಾಽತ್ಯತಿಷ್ಠದ್ದಶಾಂಗುಲಂ || 1 ||
ಪುರುಷ ಏವೇದಂ ಸರ್ವಂ ಯದ್ಭೂತಂ ಯಚ್ಚ ಭವ್ಯಂ |
ಉತಾಮೃತತ್ವಸ್ಯೇಶಾನೋ ಯದನ್ನೇನಾತಿರೋಹತಿ || 2 ||
ಏತಾವಾನಸ್ಯ ಮಹಿಮಾಽತೋ ಜ್ಯಾಯಾಂಶ್ಚ ಪೂರುಷಃ |
ಪಾದೋಽಸ್ಯ ವಿಶ್ವಾ ಭೂತಾನಿ ತ್ರಿಪಾದಸ್ಯಾಮೃತಂ ದಿವಿ || 3 ||
ತ್ರಿಪಾದೂರ್ಧ್ವ ಉದೈತ್ಪುರುಷಃ ಪಾದೋಽಸ್ಯೇಹಾಭವತ್ಪುನಃ |
ತತೋ ವಿಷ್ವಙ್ವ್ಯಕ್ರಾಮತ್ಸಾಶನಾನಶನೇ ಅಭಿ || 4 ||
ತಸ್ಮಾದ್ವಿರಾಳಜಾಯತ ವಿರಾಜೋ ಅಧಿಪೂರುಷಃ |
ಸ ಜಾತೋ ಅತ್ಯರಿಚ್ಯತ ಪಶ್ಚಾದ್ಭೂಮಿಮಥೋ ಪುರಃ || 5 ||
ಯತ್ಪುರುಷೇಣ ಹವಿಷಾ ದೇವಾ ಯಜ್ಞಮತನ್ವತ |
ವಸಂತೋ ಅಸ್ಯಾಸೀದಾಜ್ಯಂ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಇಧ್ಮಃ ಶರದ್ಧವಿಃ || 6 ||
ತಂ ಯಜ್ಞಂ ಬರ್ಹಿಷಿ ಪ್ರೌಕ್ಷನ್ಪುರುಷಂ ಜಾತಮಗ್ರತಃ |
ತೇನ ದೇವಾ ಅಯಜಂತ ಸಾಧ್ಯಾ ಋಷಯಶ್ಚ ಯೇ || 7 ||
ತಸ್ಮಾದ್ಯಜ್ಞಾತ್ಸರ್ವಹುತಃ ಸಂಭೃತಂ ಪೃಷದಾಜ್ಯಂ |
ಪಶೂಂತಾಂಶ್ಚಕ್ರೇ ವಾಯವ್ಯಾನಾರಣ್ಯಾನ್ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ || 8 ||
ತಸ್ಮಾದ್ಯಜ್ಞಾತ್ಸರ್ವಹುತ ಋಚಃ ಸಾಮಾನಿ ಜಜ್ಞಿರೇ |
ಛಂದಾಂಸಿ ಜಜ್ಞಿರೇ ತಸ್ಮಾದ್ಯಜುಸ್ತಸ್ಮಾದಜಾಯತ || 9 ||
ತಸ್ಮಾದಶ್ವಾ ಅಜಾಯಂತ ಯೇ ಕೇ ಚೋಭಯಾದತಃ |
ಗಾವೋ ಹ ಜಜ್ಞಿರೇ ತಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತಾ ಅಜಾವಯಃ || 10 ||
ಯತ್ಪುರುಷಂ ವ್ಯದಧುಃ ಕತಿಧಾ ವ್ಯಕಲ್ಪಯನ್ |
ಮುಖಂ ಕಿಮಸ್ಯ ಕೌ ಬಾಹೂ ಕಾ ಊರೂ ಪಾದಾ ಉಚ್ಯೇತೇ || 11 ||
ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಽಸ್ಯ ಮುಖಮಾಸೀದ್ ಬಾಹೂ ರಾಜನ್ಯಃ ಕೃತಃ |
ಊರೂ ತದಸ್ಯ ಯದ್ವೈಶ್ಯಃ ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಶೂದ್ರೋ ಅಜಾಯತ || 12 ||
ಚಂದ್ರಮಾ ಮನಸೋ ಜಾತಶ್ಚಕ್ಷೋಃ ಸೂರ್ಯೋ ಅಜಾಯತ |
ಮುಖಾದಿಂದ್ರಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾದ್ವಾಯುರಜಾಯತ || 13 ||
ನಾಭ್ಯಾ ಆಸೀದಂತರಿಕ್ಷಂ ಶೀರ್ಷ್ಣೋ ದ್ಯೌಃ ಸಮವರ್ತತ |
ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಭೂಮಿರ್ದಿಶಃ ಶ್ರೋತ್ರಾತ್ತಥಾ ಲೋಕಾಁ ಅಕಲ್ಪಯನ್ || 14 ||
ಸಪ್ತಾಸ್ಯಾಸನ್ಪರಿಧಯಸ್ತ್ರಿಃ ಸಪ್ತ ಸಮಿಧಃ ಕೃತಾಃ |
ದೇವಾ ಯದ್ಯಜ್ಞಂ ತನ್ವಾನಾ ಅಬಧ್ನನ್ಪುರುಷಂ ಪಶುಂ || 15 ||
ಯಜ್ಞೇನ ಯಜ್ಞಮಯಜಂತ ದೇವಾಸ್ತಾನಿ ಧರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಥಮಾನ್ಯಾಸನ್ |
ತೇ ಹ ನಾಕಂ ಮಹಿಮಾನಃ ಸಚಂತ ಯತ್ರ ಪೂರ್ವೇ ಸಾಧ್ಯಾಃ ಸಂತಿ ದೇವಾಃ || 16 ||
ಮೂಲ ಪಠ್ಯ: Wikisource (CC BY-SA 4.0)
ಅರ್ಥ
ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ ಋಗ್ವೇದದ ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲದ ತೊಂಬತ್ತನೇ ಸೂಕ್ತ; ಇದರ ಋಷಿ ನಾರಾಯಣ. ಸಾವಿರ ತಲೆ, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣು, ಸಾವಿರ ಪಾದಗಳ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ, ಅವನಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತು, ವೇದಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಲೋಕಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಯಜುರ್ವೇದ, ಅಥರ್ವವೇದಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ "ತಚ್ಛಂ ಯೋರಾವೃಣೀಮಹೇ" ಶಾಂತಿಯ ನಂತರ ಋಗ್ವೇದ ಕ್ರಮದ ಹದಿನಾರು ಮಂತ್ರಗಳಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ, "ವೇದಾಹಮೇತಂ" ಮೊದಲಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಂತ್ರಗಳೂ ಇವೆ.
ಶ್ಲೋಕಗಳ ಭಾವಾರ್ಥ
ಮಂತ್ರ 1–4: ಪುರುಷನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿ, ಅದನ್ನೂ ಮೀರಿ ಹತ್ತು ಅಂಗುಲ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಆಗಿಹೋದದ್ದು, ಮುಂದೆ ಆಗುವುದು ಎಲ್ಲವೂ ಅವನೇ. ಇಡೀ ಸೃಷ್ಟಿ ಅವನ ಒಂದು ಪಾದ ಮಾತ್ರ; ಉಳಿದ ಮೂರು ಪಾದಗಳು ಅಮೃತವಾಗಿ ದ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿವೆ. ಅಂದರೆ ದೇವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದೂ ಅದನ್ನು ಮೀರಿದವನು.
ಮಂತ್ರ 5–7: ಅವನಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಹುಟ್ಟಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಪುರುಷನನ್ನೇ ಹವಿಸ್ಸಾಗಿ ಇಟ್ಟು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದರು; ವಸಂತ ತುಪ್ಪವಾಯಿತು, ಗ್ರೀಷ್ಮ ಸಮಿತ್ತಾಯಿತು, ಶರತ್ತು ಹವಿಸ್ಸಾಯಿತು. ಕಾಲವೇ ಯಜ್ಞದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ.
ಮಂತ್ರ 8–10: ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ, ಕಾಡಿನ ಹಾಗೂ ಊರಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಋಕ್, ಸಾಮ, ಛಂದಸ್ಸು, ಯಜುಸ್ಸು, ಕುದುರೆ, ಹಸು, ಆಡು, ಕುರಿ ಹುಟ್ಟಿದವು.
ಮಂತ್ರ 11–12: ಪುರುಷನ ಮುಖ, ತೋಳು, ತೊಡೆ, ಪಾದಗಳಿಂದ ಸಮಾಜದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳು ಬಂದವೆಂಬ ಚಿತ್ರ. ಒಂದೇ ದೇಹದ ಅಂಗಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನ ಭಾಗ; ಯಾವ ಅಂಗವೂ ಬೇರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕದು ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಮಂತ್ರ 13–14: ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಂದ್ರ, ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಮುಖದಿಂದ ಇಂದ್ರ-ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಾಣದಿಂದ ವಾಯು, ನಾಭಿಯಿಂದ ಅಂತರಿಕ್ಷ, ತಲೆಯಿಂದ ದ್ಯುಲೋಕ, ಪಾದದಿಂದ ಭೂಮಿ, ಕಿವಿಯಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು.
ಮಂತ್ರ 15–16: ಏಳು ಪರಿಧಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಸಮಿತ್ತುಗಳ ಯಜ್ಞ. ಯಜ್ಞದಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದರು; ಅವೇ ಮೊದಲ ಧರ್ಮಗಳಾದವು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವವರು ಸಾಧ್ಯರೆಂಬ ದೇವತೆಗಳಿರುವ ಸ್ವರ್ಗ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.
ಮಹತ್ವ
ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಷೋಡಶೋಪಚಾರಕ್ಕೆ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ಒಂದೊಂದು ಮಂತ್ರವನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಉಪಚಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಅಭಿಷೇಕ, ಹೋಮಗಳಲ್ಲೂ ಇದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷಸೂಕ್ತವನ್ನು ಗುರುವಿನಿಂದ ಕಲಿತ ಸ್ವರದೊಂದಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸ್ವರ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದವರೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಅರ್ಥ ತಿಳಿದು ಓದಬಹುದು.
ಪಠಿಸುವ ವಿಧಾನ
ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂಜೆ ಅಥವಾ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಮಯ ಹೇಳುವುದು ರೂಢಿ. ಏಕಾದಶಿ, ಗುರುವಾರ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ವ್ರತದ ದಿನ ವಿಶೇಷ. ಒಂದು ಬಾರಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಓದಿದರೆ ಸಾಕು. ತುಳಸಿ, ಹೂ, ನೀರು ಅಥವಾ ಹಾಲಿನ ಅಭಿಷೇಕ ಅರ್ಪಿಸಿ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ ಯಾವ ವೇದದಲ್ಲಿದೆ?
ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತವನ್ನು ಸ್ವರವಿಲ್ಲದೆ ಓದಬಹುದೇ?
ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ "ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ ಪುರುಷಃ" ಎಂದರೆ ಏನು?
ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತವನ್ನು ಯಾವ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ?
ಈ ಪುಟದ ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಏಕೆ ಚಿಕ್ಕದು?
ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ತೋತ್ರಗಳು
Comments
Please login to leave a comment
Loading comments...