ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರ
|| ಹಸ್ತಾಮಲಕಸ್ತೋತ್ರಂ ||
ಕಸ್ತ್ವಂ ಶಿಶೋ ಕಸ್ಯ ಕುತೋಽಸಿ ಗಂತಾ
ಕಿಂ ನಾಮ ತೇ ತ್ವಂ ಕುತ ಆಗತೋಽಸಿ |
ಏತನ್ಮಯೋಕ್ತಂ ವದ ಚಾರ್ಭಕ ತ್ವಂ
ಮತ್ಪ್ರೀತಯೇ ಪ್ರೀತಿವಿವರ್ಧನೋಽಸಿ || 1 ||
ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಉವಾಚ |
ನಾಹಂ ಮನುಷ್ಯೋ ನ ಚ ದೇವಯಕ್ಷೌ
ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವೈಶ್ಯಶೂದ್ರಾಃ |
ನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ನ ಗೃಹೀ ವನಸ್ಥೋ
ಭಿಕ್ಷುರ್ನ ಚಾಹಂ ನಿಜಬೋಧರೂಪಃ || 2 ||
ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿ ಪ್ರವೃತ್ತೌ
ನಿರಸ್ತಾಖಿಲೋಪಾಧಿರಾಕಾಶಕಲ್ಪಃ |
ರವಿರ್ಲೋಕಚೇಷ್ಟಾನಿಮಿತ್ತಂ ಯಥಾ ಯಃ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 3 ||
ಯಮಗ್ನ್ಯುಷ್ಣವನ್ನಿತ್ಯಬೋಧಸ್ವರೂಪಂ
ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ಯಬೋಧಾತ್ಮಕಾನಿ |
ಪ್ರವರ್ತಂತ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ನಿಷ್ಕಂಪಮೇಕಂ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 4 ||
ಮುಖಾಭಾಸಕೋ ದರ್ಪಣೇ ದೃಶ್ಯಮಾನೋ
ಮುಖತ್ವಾತ್ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ನೈವಾಸ್ತಿ ವಸ್ತು |
ಚಿದಾಭಾಸಕೋ ಧೀಷು ಜೀವೋಽಪಿ ತದ್ವತ್
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 5 ||
ಯಥಾ ದರ್ಪಣಾಭಾವ ಆಭಾಸಹಾನೌ
ಮುಖಂ ವಿದ್ಯತೇ ಕಲ್ಪನಾಹೀನಮೇಕಂ |
ತಥಾ ಧೀವಿಯೋಗೇ ನಿರಾಭಾಸಕೋ ಯಃ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 6 ||
ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೇರ್ವಿಯುಕ್ತಃ ಸ್ವಯಂ ಯೋ
ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೇರ್ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಃ |
ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೇರಗಮ್ಯಸ್ವರೂಪಃ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 7 ||
ಯ ಏಕೋ ವಿಭಾತಿ ಸ್ವತಃ ಶುದ್ಧಚೇತಾಃ
ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪೋಽಪಿ ನಾನೇವ ಧೀಷು |
ಶರಾವೋದಕಸ್ಥೋ ಯಥಾ ಭಾನುರೇಕಃ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 8 ||
ಯಥಾಽನೇಕಚಕ್ಷುಃಪ್ರಕಾಶೋ ರವಿರ್ನ
ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಕಾಶೀಕರೋತಿ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಂ |
ಅನೇಕಾ ಧಿಯೋ ಯಸ್ತಥೈಕಃ ಪ್ರಬೋಧಃ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 9 ||
ವಿವಸ್ವತ್ಪ್ರಭಾತಂ ಯಥಾ ರೂಪಮಕ್ಷಂ
ಪ್ರಗೃಹ್ಣಾತಿ ನಾಭಾತಮೇವಂ ವಿವಸ್ವಾನ್ |
ಯದಾಭಾತ ಆಭಾಸಯತ್ಯಕ್ಷಮೇಕಃ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 10 ||
ಯಥಾ ಸೂರ್ಯ ಏಕೋಽಪ್ಸ್ವನೇಕಶ್ಚಲಾಸು
ಸ್ಥಿರಾಸ್ವಪ್ಯನನ್ಯದ್ವಿಭಾವ್ಯಸ್ವರೂಪಃ |
ಚಲಾಸು ಪ್ರಭಿನ್ನಾಸುಧೀಷ್ವೇಕ ಏವ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 11 ||
ಘನಚ್ಛನ್ನದೃಷ್ಟಿರ್ಘನಚ್ಛನ್ನಮರ್ಕಂ
ಯಥಾ ನಿಷ್ಪ್ರಭಂ ಮನ್ಯತೇ ಚಾತಿಮೂಢಃ |
ತಥಾ ಬದ್ಧವದ್ಭಾತಿ ಯೋ ಮೂಢದೃಷ್ಟೇಃ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 12 ||
ಸಮಸ್ತೇಷು ವಸ್ತುಷ್ವನುಸ್ಯೂತಮೇಕಂ
ಸಮಸ್ತಾನಿ ವಸ್ತೂನಿ ಯನ್ನ ಸ್ಪೃಶಂತಿ |
ವಿಯದ್ವತ್ಸದಾ ಶುದ್ಧಮಚ್ಛಸ್ವರೂಪಂ
ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ || 13 ||
ಉಪಾಧೌ ಯಥಾ ಭೇದತಾ ಸನ್ಮಣೀನಾಂ
ತಥಾ ಭೇದತಾ ಬುದ್ಧಿಭೇದೇಷು ತೇಽಪಿ |
ಯಥಾ ಚಂದ್ರಿಕಾಣಾಂ ಜಲೇ ಚಂಚಲತ್ವಂ
ತಥಾ ಚಂಚಲತ್ವಂ ತವಾಪೀಹ ವಿಷ್ಣೋ || 14 ||ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯಕೃತ ಹಸ್ತಾಮಲಕಸಂವಾದಸ್ತೋತ್ರಂ ಸಂಪೂರ್ಣಂ||
ಮೂಲ ಪಠ್ಯ: Wikisource (CC BY-SA 4.0)
ಅರ್ಥ
ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರವು ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಮುಖ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಹಸ್ತಾಮಲಕರು ಗುರುಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತರ. ಶಂಕರ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಕಥೆಯಂತೆ, ಪ್ರಭಾಕರ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮಾತಾಡದೆ ಜಡನಂತೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಶಂಕರರ ಬಳಿ ಕರೆತಂದನು. "ಮಗೂ, ನೀನು ಯಾರು? ಯಾರ ಮಗ? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ?" ಎಂದು ಶಂಕರರು ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ಬಾಲಕನು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿರುವ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯಷ್ಟು (ಹಸ್ತ ಆಮಲಕ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು. ಹನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳು "ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ" ಎಂಬ ಪಲ್ಲವಿಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಕೃತಿಯ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಇದನ್ನು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ "ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸಂವಾದ ಸ್ತೋತ್ರ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.
ಶ್ಲೋಕಗಳ ಭಾವಾರ್ಥ
ಶ್ಲೋಕ 1 (ಶಂಕರರ ಪ್ರಶ್ನೆ): ನೀನು ಯಾರು, ಯಾರ ಮಗ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೀ, ನಿನ್ನ ಹೆಸರೇನು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ? ನನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳು, ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು.
ಶ್ಲೋಕ 2: ನಾನು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ದೇವನಲ್ಲ, ಯಕ್ಷನಲ್ಲ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ; ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಸನ್ಯಾಸಿ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ನಾನು ನಿಜಬೋಧರೂಪ, ಅರಿವೇ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪ.
ಶ್ಲೋಕ 3 ಮತ್ತು 4: ಸೂರ್ಯನು ಲೋಕದ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಕಾರಣನಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದಂತೆ, ಮನಸ್ಸು ಕಣ್ಣು ಮುಂತಾದವು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಗಿ, ಆಕಾಶದಂತೆ ಉಪಾಧಿರಹಿತನಾಗಿರುವ ಆತ್ಮ ನಾನು. ಬೆಂಕಿಗೆ ಬಿಸಿಯಂತೆ ನಿತ್ಯಬೋಧವೇ ಅದರ ಸ್ವಭಾವ; ಜಡವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅದನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಶ್ಲೋಕ 5 ರಿಂದ 7: ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮುಖದ ಬಿಂಬ ಮುಖಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಚೈತನ್ಯದ ಬಿಂಬವೇ ಜೀವ. ಕನ್ನಡಿ ತೆಗೆದರೆ ಮುಖ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಾಗ ಉಳಿಯುವುದು ಆತ್ಮ. ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಮನಸ್ಸು, ಕಣ್ಣಿನ ಕಣ್ಣು; ಆದರೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಎಟುಕದು.
ಶ್ಲೋಕ 8 ರಿಂದ 11: ನೀರು ತುಂಬಿದ ಹಲವು ಮಣ್ಣಿನ ಬಟ್ಟಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಸೂರ್ಯ ಹಲವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಒಂದೇ ಆತ್ಮ ಹಲವು ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯ ಎಲ್ಲ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬೆಳಕು ಕೊಡುವಂತೆ ಅದು ಎಲ್ಲ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅಲುಗಾಡುವ ನೀರಲ್ಲಿ ಬಿಂಬ ಅಲುಗಿದರೂ ಸೂರ್ಯ ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಶ್ಲೋಕ 12 ಮತ್ತು 13: ಮೋಡ ಕವಿದ ಕಣ್ಣಿನವನು ಸೂರ್ಯನೇ ಮಂಕಾದನೆಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ, ಅಜ್ಞಾನಿಗೆ ಆತ್ಮ ಬಂಧಿತವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೂ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟದು; ಆಕಾಶದಂತೆ ಸದಾ ಶುದ್ಧ.
ಶ್ಲೋಕ 14: ಬಣ್ಣದ ವಸ್ತುಗಳ ಹತ್ತಿರ ಸ್ಫಟಿಕ ಮಣಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಬಣ್ಣ ತೋರುವಂತೆ, ನೀರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕು ಕಂಪಿಸುವಂತೆ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲೂ ಭೇದ ಚಂಚಲತೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾತ್ರ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಮಹತ್ವ
ಗುರು ಕೇಳಿದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಶಿಷ್ಯ ಆತ್ಮದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಅಪರೂಪದ ಕೃತಿ ಇದು. ಕನ್ನಡಿ, ಸೂರ್ಯ, ನೀರು, ಮೋಡ, ಸ್ಫಟಿಕ ಎಂಬ ದಿನನಿತ್ಯದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಸಾಕ್ಷಿಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಾಂತದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇದನ್ನು ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡುವುದು ವಾಡಿಕೆ.
ಪಠಿಸುವ ವಿಧಾನ
ಶಂಕರ ಜಯಂತಿಯಂದು ಗುರುಪರಂಪರೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರ, ತೋಟಕಾಷ್ಟಕ ಮುಂತಾದ ಶಿಷ್ಯರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಮಠಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ದೀಪದ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು ಒಮ್ಮೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಓದಿ, ಪಲ್ಲವಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೆಲ ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಿಸಿ. ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕೂರುವ ಮುನ್ನ ಇದನ್ನು ಓದಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ಒಳಮುಖವಾಗಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆಯೂ ಸೂಕ್ತ ದಿನ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಿದರು?
ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇನು?
ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರದ ಪಲ್ಲವಿ "ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ" ಎಂದರೇನು?
ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಯಾವಾಗ ಪಠಿಸುವುದು ರೂಢಿ?
ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ತೋತ್ರಗಳು
Comments
Please login to leave a comment
Loading comments...