ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರ

ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರವು ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಮುಖ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಹಸ್ತಾಮಲಕರು ಗುರುಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತರ. ಶಂಕರ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಕಥೆಯಂತೆ, ಪ್ರಭಾಕರ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮಾತಾಡದೆ ಜಡನಂತೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಶಂಕರರ ಬಳಿ ಕರೆತಂದನು. "ಮಗೂ, ನೀನು ಯಾರು? ಯಾರ ಮಗ? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ?" ಎಂದು ಶಂಕರರು ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ಬಾಲಕನು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿರುವ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಯಷ್ಟು (ಹಸ್ತ ಆಮಲಕ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು. ಹನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳು "ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ" ಎಂಬ ಪಲ್ಲವಿಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಕೃತಿಯ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಇದನ್ನು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ "ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸಂವಾದ ಸ್ತೋತ್ರ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೋಕಗಳ ಭಾವಾರ್ಥ

ಶ್ಲೋಕ 1 (ಶಂಕರರ ಪ್ರಶ್ನೆ): ನೀನು ಯಾರು, ಯಾರ ಮಗ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೀ, ನಿನ್ನ ಹೆಸರೇನು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ? ನನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳು, ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು.

ಶ್ಲೋಕ 2: ನಾನು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ದೇವನಲ್ಲ, ಯಕ್ಷನಲ್ಲ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ; ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಸನ್ಯಾಸಿ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ನಾನು ನಿಜಬೋಧರೂಪ, ಅರಿವೇ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪ.

ಶ್ಲೋಕ 3 ಮತ್ತು 4: ಸೂರ್ಯನು ಲೋಕದ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಕಾರಣನಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದಂತೆ, ಮನಸ್ಸು ಕಣ್ಣು ಮುಂತಾದವು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಗಿ, ಆಕಾಶದಂತೆ ಉಪಾಧಿರಹಿತನಾಗಿರುವ ಆತ್ಮ ನಾನು. ಬೆಂಕಿಗೆ ಬಿಸಿಯಂತೆ ನಿತ್ಯಬೋಧವೇ ಅದರ ಸ್ವಭಾವ; ಜಡವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅದನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಶ್ಲೋಕ 5 ರಿಂದ 7: ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮುಖದ ಬಿಂಬ ಮುಖಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಚೈತನ್ಯದ ಬಿಂಬವೇ ಜೀವ. ಕನ್ನಡಿ ತೆಗೆದರೆ ಮುಖ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಾಗ ಉಳಿಯುವುದು ಆತ್ಮ. ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಮನಸ್ಸು, ಕಣ್ಣಿನ ಕಣ್ಣು; ಆದರೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಎಟುಕದು.

ಶ್ಲೋಕ 8 ರಿಂದ 11: ನೀರು ತುಂಬಿದ ಹಲವು ಮಣ್ಣಿನ ಬಟ್ಟಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಸೂರ್ಯ ಹಲವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಒಂದೇ ಆತ್ಮ ಹಲವು ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯ ಎಲ್ಲ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬೆಳಕು ಕೊಡುವಂತೆ ಅದು ಎಲ್ಲ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅಲುಗಾಡುವ ನೀರಲ್ಲಿ ಬಿಂಬ ಅಲುಗಿದರೂ ಸೂರ್ಯ ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಶ್ಲೋಕ 12 ಮತ್ತು 13: ಮೋಡ ಕವಿದ ಕಣ್ಣಿನವನು ಸೂರ್ಯನೇ ಮಂಕಾದನೆಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ, ಅಜ್ಞಾನಿಗೆ ಆತ್ಮ ಬಂಧಿತವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೂ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟದು; ಆಕಾಶದಂತೆ ಸದಾ ಶುದ್ಧ.

ಶ್ಲೋಕ 14: ಬಣ್ಣದ ವಸ್ತುಗಳ ಹತ್ತಿರ ಸ್ಫಟಿಕ ಮಣಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಬಣ್ಣ ತೋರುವಂತೆ, ನೀರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕು ಕಂಪಿಸುವಂತೆ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲೂ ಭೇದ ಚಂಚಲತೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾತ್ರ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಮಹತ್ವ

ಗುರು ಕೇಳಿದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಶಿಷ್ಯ ಆತ್ಮದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಅಪರೂಪದ ಕೃತಿ ಇದು. ಕನ್ನಡಿ, ಸೂರ್ಯ, ನೀರು, ಮೋಡ, ಸ್ಫಟಿಕ ಎಂಬ ದಿನನಿತ್ಯದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಸಾಕ್ಷಿಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಾಂತದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇದನ್ನು ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡುವುದು ವಾಡಿಕೆ.

ಪಠಿಸುವ ವಿಧಾನ

ಶಂಕರ ಜಯಂತಿಯಂದು ಗುರುಪರಂಪರೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹಸ್ತಾಮಲಕ ಸ್ತೋತ್ರ, ತೋಟಕಾಷ್ಟಕ ಮುಂತಾದ ಶಿಷ್ಯರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಮಠಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ದೀಪದ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು ಒಮ್ಮೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಓದಿ, ಪಲ್ಲವಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೆಲ ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಿಸಿ. ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕೂರುವ ಮುನ್ನ ಇದನ್ನು ಓದಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ಒಳಮುಖವಾಗಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆಯೂ ಸೂಕ್ತ ದಿನ.