ಪುರಂದರ ದಾಸರು: ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪಿತಾಮಹ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಪಂಥದ ಪ್ರವರ್ತಕರು
ಹಿಂದೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಿಶಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಪ್ರತಿಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೋದಯದ ಕಡೆಗೆ ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹವರಲ್ಲಿ, ಪುರಂದರ ದಾಸರು ಒಂದು ಬೃಹತ್ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ಇವರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ 'ಪಿತಾಮಹ' ಅಥವಾ ಅಜ್ಜ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹರಿದಾಸ ಭಕ್ತಿ ಚಳುವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಜೀವನವು ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಆಳವಾದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ, ಸಂಕೀರ್ಣ ತಾತ್ವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ದೈವಿಕ ಪ್ರೀತಿಯ ಸರಳ, ಸುಮಧುರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀನಿವಾಸ ನಾಯಕನಿಂದ ಪುರಂದರ ದಾಸರವರೆಗಿನ ಪಯಣ
15ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ 1484 AD ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ) ಪಂಢರಪುರದ ಬಳಿಯ ಪುರಂದರಗಡದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕ್ಷೇಮಪುರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ನಾಯಕನಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ಅವರು, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ತಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಜೀವನವು ಐಷಾರಾಮಿ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಮೇಲಿನ ವ್ಯಾಮೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರ ಭಕ್ತಿವಂತ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಮೂಗುತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಘಟನೆಯ ಮೂಲಕ, ಸ್ವತಃ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಆಯೋಜಿಸಿದ ದೈವಿಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವು ಅವರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜಾಗೃತಿಗೆ ವೇಗವರ್ಧಕವಾಯಿತು. ಈ ಪರಿವರ್ತಕ ಘಟನೆಯು ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು, ಭೌತಿಕತೆಯ ಸಂಕೋಲೆಗಳನ್ನು ಕಳಚಿಕೊಂಡು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು.
ತಮ್ಮ ತ್ಯಾಗದ ನಂತರ, ಶ್ರೀನಿವಾಸ ನಾಯಕರು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಗುರುಗಳಾದ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ದ್ವೈತ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಸಂತ ಶ್ರೀ ವ್ಯಾಸತೀರ್ಥರಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರ ಆಳವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಅವರ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ವ್ಯಾಸತೀರ್ಥರು ಅವರಿಗೆ ಪುರಂದರ ದಾಸ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಈ ಹಂತದಿಂದ, ಪುರಂದರ ದಾಸರು ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹರಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು, ತಮ್ಮ ದೈವಿಕ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಹಾಡಿದರು.
ತಾತ್ವಿಕ ಬೇರುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ನಾವೀನ್ಯತೆ
ಪುರಂದರ ದಾಸರ ಕೃತಿಗಳು, 'ದೇವರನಾಮಗಳು' ಮತ್ತು 'ಉಗಾಭೋಗಗಳು' ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇವು ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ತತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿವೆ. ಅವರ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 'ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಜಾತಿ, ಮತ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಆಳವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅವರು ಆಡುಭಾಷೆಯ ಕನ್ನಡ, ಸರಳ ರೂಪಕಗಳು ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಧರ್ಮ, ಕರ್ಮ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಕೃಷ್ಣನ (ವಿಠ್ಠಲ, ಅವರ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವ) ಮಹಿಮೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು.
ತಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಳವನ್ನು ಮೀರಿ, ಪುರಂದರ ದಾಸರ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಭೂತ ಪಾಠಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, 'ಸರಳೀ ವರಿಸೆ', 'ಜಂಟಾ ವರಿಸೆ', 'ಅಲಂಕಾರಗಳು' ಮತ್ತು 'ಗೀತಂಗಳು' – ಇಂದಿಗೂ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು ಕಲಿಯುವ ಮೂಲಭೂತ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು. ಈ ರಚನಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನವು ಅವರಿಗೆ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪಿತಾಮಹ' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಅವರ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಮಧುರತೆ, ಲಯ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆಳವನ್ನು ಮನಬಂದಂತೆ ಬೆಸೆಯುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂಗೀತದ ತುಣುಕುಗಳಾಗಿರದೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಬಲ ವಾಹನಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೈವಿಕತೆಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಕ್ತರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ
ಪುರಂದರ ದಾಸರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಅಳೆಯಲಾಗದ್ದು. ಅವರ ದೇವರನಾಮಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಮತ್ತು ಅದರಾಚೆಗಿನ ದೈನಂದಿನ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಆಚರಣೆಗಳ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಹಬ್ಬಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆನಂದದಾಯಕ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪುವ ಅನುಭವವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವರು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಭಕ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದರು, ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿಯು ಒಬ್ಬರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಹೊರತು ಹುಟ್ಟು ಅಥವಾ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.
ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ದುಷ್ಟತನ ಮತ್ತು ಬೂಟಾಟಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುತ್ತವೆ, ವಿನಮ್ರತೆ, ಸಹಾನುಭೂತಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ. ಅವರ ಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ, ಅವರು 'ನಾಮ ಸಂಕೀರ್ತನೆ' – ದೈವಿಕ ನಾಮಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುವುದು – ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿಮೋಚನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸರಳವಾದ ಆದರೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸಾಧನವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಭಾವವು ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಯೋಜಕರಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಅನೇಕರು ಅವರ ಮಧುರ ರಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಭಕ್ತಿ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವೇ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಎಳೆಗಳಿಂದ ನೇಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ
ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರರಿಗೆ, ಪುರಂದರ ದಾಸರ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅವರ ಕೃತಿಗಳ ನಿಯಮಿತ ಗಾಯನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ 'ಆರಾಧನೆ', ಅವರ ಪುಣ್ಯತಿಥಿಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದ ಸಂಗೀತಗಾರರು, ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅನ್ವೇಷಕರು ಅಪಾರ ಗೌರವದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ವಿಶೇಷ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳು, ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಗಾಯನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿ. ಅವರ ದೇವರನಾಮಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದನ್ನು ಅನೇಕರು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಸ್ತಿನ ಒಂದು ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಸಂಗೀತದ ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಂದಿನ ವೇಗದ, ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಪುರಂದರ ದಾಸರ ಬೋಧನೆಗಳು ಆಳವಾದ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪತ್ತಿಗಿಂತ ಆಂತರಿಕ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ, ಅಹಂಕಾರಕ್ಕಿಂತ ವಿನಮ್ರತೆಗೆ ಮತ್ತು ಡಾಗ್ಮಾಕ್ಕಿಂತ ಭಕ್ತಿಗೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಒತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ ಕಾಲಾತೀತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದೈವಿಕ ನಾಮದಲ್ಲಿ ಆನಂದ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಅವರ ಸರಳವಾದ ಆದರೆ ಆಳವಾದ ಸಂದೇಶವು ಎಲ್ಲಾ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿದೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆರವೇರಿಕೆಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮತ್ತು ಆಳವಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ಸಂತೋಷವು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮತ್ತು ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಅವರ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ನಮಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಆಳವಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ಸಂದೇಶವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಹಬ್ಬಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸವು ಪ್ರತಿದಿನಕ್ಕೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ, ಪಂಚಾಂಗದಿಂದ ಶುಭ ಸಮಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ದೈನಂದಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬಂತೆಯೇ. ಅವರ ಜೀವನವು ಒಬ್ಬರು ಲೌಕಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ದೈವಿಕ ಸಾಧನವಾಗಿ ಹೇಗೆ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಬೋಧನೆಗಳು ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿವೆ, ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತವೆ, ಇದು ಬಸವ ಜಯಂತಿಯಂತಹ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಅನೇಕ ಸಂತರುಗಳ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.