ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ಆವಿರ್ಭಾವದ ಕಥೆ: ಜಗನ್ಮಾತೆಗೆ ದುರ್ಗಾ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂತು?

ದುರ್ಗಮ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಜಗನ್ಮಾತೆಗೆ "ದುರ್ಗಾ" ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು ಎಂದು ದೇವೀ ಭಾಗವತ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ, ಹಸಿದ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸೊಪ್ಪು, ಕಂದಮೂಲ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಂಚಿದ್ದರಿಂದ ಆಕೆ "ಶಾಕಂಭರೀ" ಎಂದೂ ಪೂಜೆಗೊಂಡಳು. ಒಂದೇ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ: ಹಸಿದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಣಿಸುವ ಕರುಣೆ, ದುಷ್ಟನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ಶಕ್ತಿ.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿಗೆ ನಮನ

ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು, ನವರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಬರುವ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೆನೆಯೋಣ.

ಯಾ ದೇವೀ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಶಕ್ತಿರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಥಿತಾ । ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮೋ ನಮಃ ॥

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದೇವಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಎಂಬುದು ಇದರ ಭಾವ. ಮುಂದೆ ಬರುವ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಶಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಆಯುಧ ಹಿಡಿದ ವೀರಶಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಮಳೆಯಾಗಿ, ಅನ್ನವಾಗಿ ಬರುವ ತಾಯಿಯ ಶಕ್ತಿಯೂ ಹೌದು.

ವೇದಗಳನ್ನೇ ಕಸಿದುಕೊಂಡ ದುರ್ಗಮ

ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ರುರು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿದ್ದನು. ಅವನ ಮಗನೇ ದುರ್ಗಮ. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ತಾಮಸ ಸ್ವಭಾವ. ವಯಸ್ಸು ಬೆಳೆದಂತೆ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ವೇಷವೂ ಬೆಳೆಯಿತು.

ಆದರೆ ದುರ್ಗಮ ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರಂತೆ ನೇರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಬಲ ಇರುವುದು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಯಜ್ಞಗಳು ನಡೆಯುವುದು ವೇದಮಂತ್ರಗಳಿಂದ; ಯಜ್ಞದ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಟಿ. ಹಾಗಾದರೆ ವೇದಗಳನ್ನೇ ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಯುದ್ಧವೇ ಬೇಕಿಲ್ಲ ಎಂದು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿದನು.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾದಾಗ ಅವನು ಬೇಡಿದ್ದು ಇದು: "ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳೂ ಮಂತ್ರಗಳೂ ನನ್ನ ವಶವಾಗಬೇಕು. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ನನಗೆ ಬೇಕು." ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು "ತಥಾಸ್ತು" ಎಂದು ಅಂತರ್ಧಾನರಾದರು.

ಮಳೆ ನಿಂತ ಲೋಕ

ವರ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೇ ತಡ, ದುರ್ಗಮ ದೇವಲೋಕದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ದೇವತೆಗಳು ಸೋತರು. ಆಮೇಲೆ ಭೂಲೋಕದ ಸರದಿ.

ವೇದಗಳು ಅವನ ಕೈಸೇರಿದ್ದರಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಯಜ್ಞಯಾಗಗಳು ನಿಂತುಹೋದವು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ನೇರವಾಗಿ ಹೊಲಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ಮಳೆ ನಿಂತಿತು. ಕೆರೆಕಟ್ಟೆಗಳು ಬತ್ತಿದವು. ಮನುಷ್ಯರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಹೊಟ್ಟೆಗಿಲ್ಲದೆ ನರಳಿದವು.

ಕೊನೆಗೆ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಜಗನ್ಮಾತೆಯನ್ನು ಮೊರೆಯಿಟ್ಟರು:

ಸರ್ವಮಂಗಳ ಮಾಂಗಲ್ಯೇ ಶಿವೇ ಸರ್ವಾರ್ಥ ಸಾಧಿಕೇ । ಶರಣ್ಯೇ ತ್ರ್ಯಂಬಕೇ ಗೌರಿ ನಾರಾಯಣಿ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ॥

ಎಲ್ಲ ಮಂಗಳಗಳಿಗೂ ಮಂಗಳಳಾದ, ಎಲ್ಲ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸುವ, ಶರಣು ಬಂದವರನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ತ್ರ್ಯಂಬಕೆ, ಗೌರಿ, ನಾರಾಯಣಿ — ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಎಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವ.

ಕಣ್ಣೀರು ನದಿಯಾದಾಗ: ಶಾಕಂಭರೀ

ಮಕ್ಕಳ ಮೊರೆ ಕೇಳಿ ಕರುಣಾಮಯಿ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾದಳು. ಕನ್ನೈದಿಲೆಯಂತಹ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ, ಹದಿನೆಂಟು ಕೈಗಳು. ಆ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳೂ ಇದ್ದವು, ಆಯುಧಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಅಭಯ ಮತ್ತು ವರದ ಮುದ್ರೆಗಳೂ ಇದ್ದವು.

ಬತ್ತಿದ ಭೂಮಿ, ಹಸಿದ ಜನರನ್ನು ಕಂಡು ತಾಯಿಯ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿ ಬಂತು. ಆ ಕರುಣೆಯ ಕಣ್ಣೀರೇ ನದಿಗಳಾಗಿ ಹರಿದು, ಎಲ್ಲ ಕೆರೆಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿಸಿತು. ಭೂಮಿ ಮತ್ತೆ ಹಸಿರಾಯಿತು. ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಂದಮೂಲಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಾನೇ ಹಸಿದವರಿಗೆ ಹಂಚಿದಳು.

"ಶಾಕ" ಎಂದರೆ ಸೊಪ್ಪು, ತರಕಾರಿ. ಲೋಕವನ್ನು ಶಾಕಗಳಿಂದ ಪೋಷಿಸಿದವಳು ಶಾಕಂಭರೀ. ನಮ್ಮ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬಾದಾಮಿಯ ಬನಶಂಕರಿ ಅಮ್ಮನನ್ನು ಶಾಕಂಭರಿಯ ರೂಪವೆಂದೇ ಭಕ್ತರು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಕಂಭರೀ ಉತ್ಸವದಂದು ದೇವಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ತರಕಾರಿ, ಸೊಪ್ಪುಗಳಿಂದಲೇ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ — ಈ ಕಥೆಯ ನೆನಪು ಅದು.

ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ದಿನದ ಯುದ್ಧ

ಹಸಿವು ನೀಗಿತು, ಆದರೆ ವೇದಗಳು ಇನ್ನೂ ದುರ್ಗಮನ ಬಳಿಯೇ ಇದ್ದವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡಿಸು ಎಂದು ಭಕ್ತರು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ದೇವಿ ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಳು.

ರಾಕ್ಷಸರು ಮಳೆಯಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಒಂದು ಬಾಣವೂ ಯಾರನ್ನೂ ಮುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ; ದೇವಿಯ ಅಭಯ ಎಲ್ಲರ ಸುತ್ತಲೂ ಕೋಟೆಯಂತೆ ನಿಂತಿತ್ತು.

ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಕಾಳಿಕಾ, ಕಾಮಾಕ್ಷಿ, ತ್ರಿಪುರಾ, ತುಳಜಾ, ತಾರಿಣಿ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಶಕ್ತಿಗಳು ಹೊರಬಂದು ರಾಕ್ಷಸ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವು.

ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ದಿನ ದುರ್ಗಮ ತಾನೇ ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಇಳಿದನು. ದೇವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಉರುಳಿಸಿದಳು. ಅವನು ಬೀಸಿದ ಆಯುಧವನ್ನು ನೂರು ಚೂರು ಮಾಡಿದಳು. ಕೊನೆಗೆ ಆಕೆಯ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ದುರ್ಗಮ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನೊಂದಿಗೆ ಲೋಕದ ಸಂಕಟವೂ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.

"ವೇದಮಂತ್ರಗಳು ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪ"

ದೇವತೆಗಳೂ ಮನುಷ್ಯರೂ ಆನಂದದಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ವೇದಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಮರಳಿಸುವಾಗ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು: "ಮಕ್ಕಳೇ, ವೇದಮಂತ್ರಗಳು ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪ. ಅವು ಅಯೋಗ್ಯರ ಕೈ ಸೇರದಂತೆ ಜೋಪಾನವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ."

ಅಂದರೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ನಮ್ಮದೇ. ದುರ್ಗಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ವೇದವೂ ಆಯುಧವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಮಾತು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ದುರ್ಗಾ ಮತ್ತು ಶಾಕಂಭರೀ: ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳ ಅರ್ಥ

ದೇವೀ ಭಾಗವತ ಹೇಳುವಂತೆ:

• ದುರ್ಗಾ — ದುರ್ಗಮನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವಳು. ಯಾರೂ ದಾಟಲಾಗದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ದಾಟಿಸುವವಳು ಎಂದೂ ಭಕ್ತರು ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.
• ಶಾಕಂಭರೀ — ಶಾಕಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಲೋಕವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದವಳು.

ಒಂದು ಹೆಸರು ಶಿಕ್ಷೆಯದು, ಇನ್ನೊಂದು ಪೋಷಣೆಯದು. ದುಷ್ಟರನ್ನು ದಂಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಭಕ್ತರನ್ನು ಸಲಹುವ ಕರುಣೆಯೂ ಒಂದೇ ತಾಯಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಅವಳೇ ನಮ್ಮ ದುರ್ಗಾಮಾತೆ.

ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ನವರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನೆನೆಯಬಹುದು

• ನವರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಮುಂದೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿ "ಯಾ ದೇವೀ ಸರ್ವಭೂತೇಷು" ಮತ್ತು "ಸರ್ವಮಂಗಳ ಮಾಂಗಲ್ಯೇ" ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರೂಢಿ.
• ಶಾಕಂಭರಿಯನ್ನು ನೆನೆದು, ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಸಿದವರಿಗೆ ಅನ್ನ, ಹಣ್ಣು ಅಥವಾ ಧಾನ್ಯ ದಾನ ಮಾಡುವುದು ಈ ಕಥೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರವಾದ ಪೂಜೆ.
• ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಈ ಕಥೆ ಹೇಳುವಾಗ "ಕಣ್ಣೀರು ನದಿಯಾದ" ಭಾಗವನ್ನು ಮರೆಯದೆ ಹೇಳಿ — ದೇವಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವಳಲ್ಲ, ಮೊದಲು ತಾಯಿ ಎಂಬುದು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.