ತಿಥಿ ಎಂದರೆ ದಿನವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಕೋನ
ಪ್ರತಿದಿನ ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ಡಿಗ್ರಿಯಷ್ಟು ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಂತರದ ಪ್ರತಿ ಹನ್ನೆರಡು ಡಿಗ್ರಿಯೇ ಒಂದು ತಿಥಿ. ಹೀಗೆ ಮೂವತ್ತು ತಿಥಿಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಮಾಸ ಆಗುತ್ತದೆ, ಒಂದು ಅಮವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ಅಮವಾಸ್ಯೆಯವರೆಗೆ. ಅಂದರೆ ತಿಥಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಒಂದು ಕೋನದ ಅಳತೆ; ಅದನ್ನು ಆಮೇಲೆ ನಾವು ಗಡಿಯಾರದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುತ್ತೇವೆ. ಪಂಚಾಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಬಹುತೇಕ ಗೊಂದಲ ಹುಟ್ಟುವುದು ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ.
ಈ ತಾಣದ ಪಂಚಾಂಗ ಅದನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ಹಾಗೆಯೇ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ರೇಖಾಂಶದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ರೇಖಾಂಶವನ್ನು ಕಳೆದು, ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಭಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಸಿಗುವ ಪೂರ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಆ ದಿನದ ತಿಥಿ. ಮೊದಲನೆಯದು ಶುಕ್ಲ ಪ್ರತಿಪದ, ಹದಿನೈದನೆಯದು ಹುಣ್ಣಿಮೆ, ಹದಿನಾರನೆಯದು ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರತಿಪದ, ಮೂವತ್ತನೆಯದು ಅಮವಾಸ್ಯ. ಕೊನೆಯ ಹಂತದವರೆಗೂ ಈ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಗಡಿಯಾರದ ಪಾತ್ರವೇ ಇಲ್ಲ.
ತಿಥಿ ಗಡಿಯಾರದ ಮೇಲೆ ಜಾರುವುದೇಕೆ
ದಿನಕ್ಕೆ ಹನ್ನೆರಡು ಡಿಗ್ರಿ ಎಂಬುದು ಸರಾಸರಿ ಮಾತ್ರ. ಚಂದ್ರನ ಪಥ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರ; ಭೂಮಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದಾಗ ವೇಗವಾಗಿಯೂ, ದೂರವಿದ್ದಾಗ ನಿಧಾನವಾಗಿಯೂ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಒಂದು ತಿಥಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಗಂಟೆಗೇ ಮುಗಿಯಬಹುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಗಂಟೆ ದಾಟಿಯೂ ನಡೆಯಬಹುದು. ಯಾವುದೂ ನಿಖರವಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆ ಅಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ತಿಥಿ ಮುಗಿಯುವ ಹೊತ್ತು ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲವೇ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.
ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ನೋಡೋಣ. ಇಲ್ಲಿನ ಸಮಯಗಳು ಕೇವಲ ವಿವರಣೆಗಾಗಿ ಕೊಟ್ಟವು, ನಿಜವಾದ ದಿನಾಂಕದವಲ್ಲ. ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ಥಿ ಮಂಗಳವಾರ ಸಂಜೆ ೪:೪೦ಕ್ಕೆ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬುಧವಾರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ೨:೧೫ಕ್ಕೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ. ಬುಧವಾರದ ಸೂರ್ಯೋದಯ ಆ ತಿಥಿಯ ಒಳಗೇ ಬರುವುದರಿಂದ, ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮದ ಪ್ರಕಾರ ಬುಧವಾರವೇ ಚತುರ್ಥಿ. ಮಂಗಳವಾರ ಸಂಜೆ ಚತುರ್ಥಿ ಶುರುವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ದಿನ ತೃಥಿಯಾ ಎಂದೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಬುಧವಾರ ರಾತ್ರಿ ನಿಜವಾಗಿ ಪಂಚಮಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಥಿ ಎಂದೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ತಪ್ಪಲ್ಲ, ಚಾಂದ್ರಮಾನದ ಸಹಜ ಸ್ವಭಾವ.
ಕ್ಷಯ ತಿಥಿ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿ ತಿಥಿ
ಎರಡು ಸೂರ್ಯೋದಯಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರಕ್ಕಿಂತ ಚಿಕ್ಕದಾದ ತಿಥಿ ಯಾವ ಸೂರ್ಯೋದಯವನ್ನೂ ಮುಟ್ಟದೆ ಶುರುವಾಗಿ ಮುಗಿದುಹೋಗಬಹುದು. ಆಗ ಅದಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ದಿನ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಕ್ಷಯ ತಿಥಿ, ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲೆಂಡರಿನಲ್ಲಿ ತಿಥಿಯ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಎರಡು ಜಿಗಿಯುವುದು ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ. ಇದರ ವಿರುದ್ಧವೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ: ಉದ್ದವಾದ ತಿಥಿ ಸತತ ಎರಡು ಸೂರ್ಯೋದಯಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಎರಡೂ ದಿನಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಅದು ವೃದ್ಧಿ ತಿಥಿ. ಮಾಸಿಕ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕಣ್ಣಾಡಿಸಿದರೆ ಎರಡೂ ಬಗೆ ಕೆಲವೇ ವಾರಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ.
ಹಬ್ಬ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಜಾಗ ಬದಲಿಸುವುದೇಕೆ
ಹನ್ನೆರಡು ಚಾಂದ್ರಮಾಸಗಳು ಸೇರಿದರೆ ಸುಮಾರು ೩೫೪ ದಿನ; ಸೌರ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹನ್ನೊಂದು ದಿನ ಕಡಿಮೆ. ಹಾಗಾಗಿ ತಿಥಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಹಬ್ಬ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೊಂದು ದಿನ ಮೊದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ; ಅಧಿಕ ಮಾಸ ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಯುಗಾದಿ ಎಂದರೆ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಪ್ರತಿಪದ. ರಾಮ ನವಮಿ ಎಂದರೆ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ನವಮಿ. ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿ ಎಂದರೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಮಾಂತ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾವಣ ಕೃಷ್ಣ ಅಷ್ಟಮಿ. ತಿಥಿ ಎಂದಿಗೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗುವುದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ದಿನಾಂಕ ಮಾತ್ರ.
ಎರಡು ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನ ತೋರಿಸುವುದೇಕೆ
ಇದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಜನ ಇವನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಜಗಳವಾಡುವುದರಿಂದ, ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ನೋಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.
ಮೊದಲನೆಯದು ನಿಮ್ಮ ಊರು. ದಿನದ ತಿಥಿ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವುದು ನೀವಿರುವ ಸ್ಥಳದ ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ. ಮಂಗಳೂರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗಿಂತ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ನಿಮಿಷ ತಡವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ತಿಥಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳ ನಂತರ ಮುಗಿಯುವ ದಿನ, ಇನ್ನೊಂದು ಊರಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಮುಗಿದಿರುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಪಂಚಾಂಗಗಳೂ ಸರಿಯಾಗಿದ್ದೂ ಬೇರೆ ದಿನ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ದಿನದ ಪಂಚಾಂಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ.
ಎರಡನೆಯದು ಆಯಾ ಆಚರಣೆಯ ನಿಯಮ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಾದ ಹುಟ್ಟುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ಬಹುತೇಕ ಹಬ್ಬಗಳಿಗೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ತಿಥಿಯೇ ಆಧಾರ. ಸಂಕಟಹರ ಚತುರ್ಥಿಗೆ ಅಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೆ ಚಂದ್ರೋದಯದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಚತುರ್ಥಿ ಬೇಕು. ಪ್ರದೋಷ ವ್ರತ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಹೊತ್ತಿನ ತಿಥಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆಗೆ ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಮವಾಸ್ಯ ಇರಬೇಕು, ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ ನಿಶೀಥ ಕಾಲವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ನಮ್ಮ ಹಬ್ಬಗಳ ದತ್ತಾಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೂ ಅದರ ನಿಯಮವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಅದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಚತುರ್ಥಿ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಗಳವಾರ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಬುಧವಾರ ಆಗಿರಬಹುದು.
ಮೂರನೆಯದು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ ಗ್ರಹಗಣಿತ ಕೋಷ್ಟಕಗಳನ್ನೂ, ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ ಅಯನಾಂಶವನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತವೆ. ನಮ್ಮದು ಲಾಹಿರಿ ಅಯನಾಂಶ; ೨೦೨೬ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅದು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಡಿಗ್ರಿಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದಾಟುತ್ತದೆ. ಪದ್ಧತಿಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸಣ್ಣದು, ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲ ನಿಮಿಷಗಳಷ್ಟು. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಆ ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳೊಳಗೆ ಮುಗಿಯುವ ತಿಥಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.
ತಿಥಿಯ ಸಾಲನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಓದದಂತೆ
ಪಂಚಾಂಗ ದಿನದ ತಿಥಿಯನ್ನೂ ಅದು ಮುಗಿಯುವ ಸಮಯವನ್ನೂ ಮಾತ್ರ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಶುರುವಾಗುವ ಸಮಯವನ್ನಲ್ಲ. "ಚತುರ್ಥಿ ೧೪:೩೭" ಎಂಬ ಸಾಲಿನ ಅರ್ಥ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ೨:೩೭ರವರೆಗೆ ಚತುರ್ಥಿ, ಆಮೇಲೆ ಪಂಚಮಿ. ಆಚರಣೆಯ ದಿನ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಮೊದಲು ಮುಗಿಯುವ ಸಮಯವನ್ನೂ ಆ ಆಚರಣೆಯ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನೋಡಿ. ದಿನವಿಡೀ ಮಾಡುವ ಉಪವಾಸಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ತಿಥಿ ಸಾಕು; ರಾತ್ರಿ ಮಾಡುವ ಪೂಜೆಗೆ ಆ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ತಿಥಿಯೇ ಮುಖ್ಯ. ತಿಥಿ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ದಿನವಾರು ಪಟ್ಟಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಹಬ್ಬಗಳ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಯಾವ ಹಬ್ಬ ಯಾವ ತಿಥಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
